Magazines

Subscribe to our print & digital magazines now

Subscribe

We're social. Connect with us on:

Animal Husbandry

પશુઓમાં સંતુલિત આહાર અને તેની જરૂરિયાત શું છે તે જાણો

Mihirkumar Jashubhai Parmar
Mihirkumar Jashubhai Parmar
animals
animals

પ્રાચીન કાળથી એક કહેવત પ્રચલિત છે કે શરીર અને મન એટલે કે આપણા શરીરની વૃદ્ધિ અને ઘડતરમાં ખોરાકનું વિશેષ મહત્વ છે. આ સિદ્ધાંત પ્રાણીઓને પણ લાગુ પડે છે, પણ આપણે જાણીએ છીએ કે પ્રાણીઓનું જીવન મોટા ભાગે છોડની દુનિયા પર આધારિત હોય છે અને આપણે એ પણ જાણીએ છીએ કે છોડમાંથી મેળવેલા ખોરાકમાં વિવિધ પ્રકારના પોષક તત્વોનો અભાવ હોય તો પ્રાણીઓની શારીરિક વૃદ્ધિ અને ઉત્પાદકતામાં ઘટાડો થાય છે, તેથી પ્રાણીઓને તેમની જરૂરિયાતો પૂરી કરીને ખોરાક આપવો એ એક મહત્વપૂર્ણ કળા છે. જે પશુ માલિકોના પ્રાયોગિક અનુભવો સાથે વિકસાવવામાં આવે છે. પ્રાણીઓને વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિથી આહાર આપવાની રીત લાંબા સમયથી ચાલી આવે છે. પશુનો આહાર આવા પૌષ્ટિક તત્વોથી બનેલો હોવો જોઈએ જેથી કરીને તેને તેની જરૂરિયાત મુજબના તમામ પોષક તત્વો મળી રહે. કારણ કે તે આ બધા તત્વો એક ફીડમાં મેળવી શકતો નથી. તેથી, પ્રાણીને વિવિધ પ્રકારના ખોરાક પર આધાર રાખવો પડે છે.

પશુને તેની જરૂરિયાતો પૂરી કરવા 24 કલાકમાં જે ચારો અને અનાજ આપવામાં આવે છે તેને રાશન કહેવામાં આવે છે. પ્રાણીઓને તેમના શરીરના વજન પ્રમાણે નિરણ ખોરાક, તેમના અસ્તિત્વ, વૃદ્ધિ, ઉત્પાદન અને કાર્ય માટે સમૃદ્ધ ખોરાકની જરૂર હોય છે. સંતુલિત આહાર એક એવી ખાદ્ય સામગ્રી છે જે 24 કલાક માટે ચોક્કસ પ્રાણીની નિર્ધારિત પોષક જરૂરિયાતોને પૂરી કરે છે. સંતુલિત આહારમાં કાર્બન, ચરબી અને પ્રોટીનનો ચોક્કસ ગુણોત્તર જરૂરી છે. સંતુલિત આહાર એ ઘાસચારો અને ખોરાકનું મિશ્રણ છે, જેમાં વિવિધ પોષક તત્ત્વો જેવા કે પ્રોટીન, ચરબી, કાર્બોહાઈડ્રેટ્સ, ખનિજો અને વિટામિન વગેરે હોય છે. સંતુલિત આહારમાં નીચેના વિશિષ્ટ લક્ષણો હોવા જોઈએ.

ખોરાક સ્વાદિષ્ટ અને પાચન થવા યોગ્ય હોવો જોઈએ

  • ખોરાક સ્વચ્છ, પૌષ્ટિક અને સસ્તો હોવો જોઈએ. તે ઝેરી, સડેલા, દુર્ગંધયુક્ત અને અખાદ્ય પદાર્થોથી મુક્ત હોવું જોઈએ.
  • સરળતાથી ઉપલબ્ધ, સ્થાનિક આહાર ઘટકોનો ઉપયોગ કરીને આહાર બનાવવો જોઈએ જેથી સસ્તો પણ હોય.
  • ચારો સારી રીતે તૈયાર હોવો જોઈએ. જેથી તે સરળતાથી પચી શકે અને સ્વાદિષ્ટ બને. ચક્કીમાંથી જવ, મકાઈ વગેરે જેવા સખત અનાજને દળેલારૂપમાં પીસી લો.
  • ફીડ અને ફીડનો પ્રકાર અચાનક બદલવો જોઈએ નહીં. ખોરાકમાં ધીમે ધીમે ફેરફાર કરવા જોઈએ, જેથી પશુની ખોરાક વ્યવસ્થાને અસર ન થાય.
  • ગાય અને ભેંસમાં સૂકા પદાર્થનો વપરાશ દરરોજ 100 કિગ્રા શરીરના વજન દીઠ 2.5 થી 3.0 કિગ્રા સુધી બદલાય છે. આનો અર્થ એ થયો કે 400 કિલો વજન ધરાવતી ગાય અને ભેંસને દરરોજ 10-12 કિલો સૂકા પદાર્થની જરૂર પડે છે. જો આપણે આ શુષ્ક દ્રવ્યને ચારા અને ફીડમાં વિભાજીત કરીએ, તો પછી લગભગ એક તૃતીયાંશ શુષ્ક પદાર્થને ફીડના રૂપમાં ખવડાવો.
  • પ્રાણીમાં ખોરાકની માત્રા તેની ઉત્પાદકતા અને પ્રજનનના તબક્કા પર આધારિત છે. પશુને કુલ ફીડનો 2/3 ભાગ બરછટ આહાર સાથે અને 1/3 ભાગ અનાજના મિશ્રણ સાથે મિક્સ કરો. બરછટ ચારામાં કઠોળ અને કઠોળ સિવાયના ચારાનું મિશ્રણ આપી શકાય. આહારમાં કઠોળનું પ્રમાણ વધારીને અનાજની માત્રાને ઘણી હદ સુધી ઘટાડી શકાય છે.
  • સૂકો ચારો, લીલો ચારો, અને પશુ આહારનો આહારમાં સમાવેશ કરો જેથી કરીને તમામ પોષક તત્વો યોગ્ય માત્રામાં મળી શકે. લીલા ચારાની પાચનક્ષમતા સૂકા ચારા કરતા વધુ સારી હોય છે અને પ્રાણીઓ તેને ખૂબ ચાહે છે. લીલો ચારો દૂધ ઉત્પાદનમાં વધારો કરે છે. આમાં સુદાન ઘાસ, બાજરી, જુવાર, મકાઈ, ઓટ્સ અને બરસીમ વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.
  • પશુપાલકોએ લીલા ચારામાં દાળ કે કઠોળ બંનેનો સમાવેશ કરવો જોઈએ. આનાથી પ્રાણીઓમાં પ્રોટીનની ઉણપને સરળતાથી પૂરી કરી શકાય છે.
  • જો પશુ આહારમાં લીલો ચારો સામેલ હોય, તો પોષક મિશ્રણમાં 10-12 ટકા પાચન પ્રોટીન હોવું જોઈએ. તેનાથી વિપરિત જો લીલો ચારો ન હોય તો અનાજમાં તેનું પ્રમાણ ઓછામાં ઓછું 18 ટકા હોવું જોઈએ.
  • 100 કિગ્રા દીઠ પ્રાણીઓ. શરીરના વજન પર દરરોજ 8-10 ગ્રામ મીઠું આપો. આ સિવાય આહારમાં 2 ટકા ખનિજ તત્વોથી ભરપૂર હોવું જોઈએ.
  • ફીડ ફીડ સંપૂર્ણપણે સ્વચ્છ હોવું જોઈએ. તેમાં નવો ઘાસચારો અને અનાજ ઉમેરતા પહેલા બાકીનો બચેલો ભાગ કાઢી લો.
animals
animals

સંતુલિત આહાર ન આપવાથી પશુઓને નુકસાન થાય છે

  • વાછરડા અને વાછરડાનો વિકાસ દર ઘટે છે, જે તેમની પરિપક્વતામાં વિલંબ કરે છે.
  • કામ માટે જતા પ્રાણીઓની કાર્યક્ષમતા ઘટી જાય છે.
  • સંતુલિત આહારની ગેરહાજરીમાં, નબળાઈને કારણે પ્રાણીઓની રોગપ્રતિકારક શક્તિ ઘટી જાય છે.
  • બળદમાં ઓછી ઉત્તેજના, શુક્રાણુઓમાં નિષ્ક્રિયતા, ગાયમાં ગરમીનો અભાવ અને સંતુલિત આહારના અભાવે ગર્ભધારણમાં વિલંબ થાય છે. જ્યારે આવા પ્રાણીઓ ગર્ભવતી હોય ત્યારે વાછરડું અસ્વસ્થ અને નબળું હોય છે અને ક્યારેક કસુવાવડ થવાની પ્રબળ શક્યતા રહે છે. સંતુલિત આહારની ગેરહાજરીમાં, પશુઓમાં દૂધનું ઉત્પાદન દિવસેને દિવસે ઘટતું જાય છે, જે આર્થિક દૃષ્ટિકોણથી ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે.

પશુ આહારમાં સંતુલિત અનાજ કેટલું ખવડાવવું

જો કે પશુના આહારનું પ્રમાણ તેના શરીરની જરૂરિયાત અને કાર્યને અનુલક્ષીને નક્કી કરવામાં આવે છે અને તેની ગણતરી ઉપલબ્ધ ખાદ્ય ચીજવસ્તુઓમાં મળતા પોષક તત્વોના આધારે કરવામાં આવે છે, પરંતુ પશુ માલિકોને ગણતરીની કામગીરીમાં પડતી મુશ્કેલીમાંથી બચાવવા માટે અંગૂઠાનો નિયમ અપનાવવો. વધુ અનુકૂળ છે. આ મુજબ, આપણે પુખ્ત દુધાળા પશુના આહારને નીચેની શ્રેણીઓમાં વ્યાપકપણે વિભાજિત કરી શકીએ છીએ

નિર્વાહ માટે - આ તે ખોરાકનો જથ્થો છે જે પ્રાણીને તેના શરીરને સ્વસ્થ રાખવા માટે આપવામાં આવે છે. તેનો ઉપયોગ પ્રાણી દ્વારા તેના શરીરનું તાપમાન યોગ્ય શ્રેણીમાં જાળવવા, પાચન, રક્ત પરિવહન, શ્વસન, ઉત્સર્જન, ચયાપચય વગેરે જેવા શરીરના આવશ્યક કાર્યો માટે થાય છે. આ કારણે તેના શરીરનું વજન પણ એક મર્યાદામાં સ્થિર રહે છે. પ્રાણી ગમે તે તબક્કામાં હોય, તેને યોગ્ય માત્રામાં ખોરાક આપવો જ જોઇએ, તેની ગેરહાજરીમાં પ્રાણી નબળું પડવા લાગે છે, જે તેની ઉત્પાદકતા અને પ્રજનન ક્ષમતાને અસર કરે છે. તેનો જથ્થો ગાય માટે દરરોજ 1.5 કિલો અને ભેંસ માટે 2 કિલોગ્રામ છે.

આ પણ વાંચો:પ્રસૂતિ બાદ માદા પશુની કેવી રીતે કાળજી રાખશો

Share your comments

Subscribe Magazine

More on Animal Husbandry

More